Hér munu tínast inn greinar sem ég hef skrifað og fengið birtar á ýmsum vettvangi.
Birtar greinar - eigin skrif
Kvennafrídagurinn 25. október 2010
(Birt í Skessuhorni 21. október 2010.)
Næstkomandi mánudag eru liðin 35 ár frá Kvennafrídeginum á Íslandi. Atburður sem vakti heimsathygli á sínum tíma, er meirihluti íslenskra kvenna lagði niður störf í einn dag og samfélagið var lamað. Þó nokkur áhugi væri og væntingar til dagsins, trúi ég því að fæstar okkar sem tókum þátt hafi átt von á að um svo merkan atburð væri að ræða.
Ég man vel hvað við sem nutum þess að mennta okkur, bundum miklar vonir við menntunina. Þegar við værum jafn menntaðar strákunum væri allur launamunur úr sögunni. Þessar breytingar á vinnumarkaði voru bara rétt handan við hornið. Allt annað væri sóun fyrir samfélagið. Augljóst mál fannst okkur yngri konunum. Við þurftum auðvitað að standa okkur betur og sækjast eftir ábyrgð, áhrifum og völdum.
Mikið vatn hefur til sjávar runnið síðan og þekking okkar á orsökum kynjsmisréttis skýrst. Eða hvað? Enn er það á vinnumarkaði sem konur standa höllum fæti, kynbundin launamunur er staðreynd þrátt fyrir lagabót og yfirlístar jafnréttisstefnur, samfélags og allra stofnanna þess.
Aftur og aftur er okkur konum og ekki síður ungum stúlkum kennt að leita skýringa í eigin ranni. Rannskóknir á börnum í efstu bekkjum grunnskóla sýna að drengir treysta sér mjög oft langt umfram getu en stúlkur vantreysta sér úr hófi, þegar þau eru spurð um framtíðar starfs- og menntunarval. Þetta er slæmt bæði fyrir stúlkur og drengi.
Ég gæti skirfað um allt þetta langt mál, því allt frá barnæsku hefur mér verið jafnrétti kynjanna hugleikið. Eftir því sem árin hafa liðið hef ég lesið meira og lagt mig fram um að setja mig inn í það sem er bæði nýtt og gamalt í baráttunni fyrir sjálfsögðum rétti kvenna til mannréttinda.
Eitt er alveg ljóst að jafnrétti kynjanna hefur ekki komið af sjálfum sér frekar en nokkur önnur mannréttindi eða félagslegar úrbætur. Fyrir þeim hefur verið barist og fyrir hafa þvælst þeir er telja sig við jöfnuðin misssa völd, áhrif, fjármundi eða annað. Formæður okkar beittu sér, voru rakkaðar niður og útskúfaðar. Án þess að rekja það frekar þá vil ég þakka þeim er á undan gengu fyrir að ég og dætur okkar allar búa við lagalegt jafnrétti, þó betur megi ef duga skal.
Næskomandi mánudag er ætlun kvenna á Íslandi að leggja niður vinnu kl. 14.25 en þá erum við búnar að vinna fyrir launum okkar þann dag, þar liggur launamunurinn. Ætlunin er þá að gera sér glaðan dag. Á mörgum stöðum á landinu er dagskrá í tilefni dagsins sem er auglýst er nær dregur.
Kvennahreyfinginn í landinu hefur ákveðið að vekja sérstaklega athygi kynferðisofbeldi í tilefni þessara tímamóta. Allar upplýsingar sem við höfum segja okkur að ofbeldi á konum sé í öllum byggðarlögum og í öllum stéttum. Það þarf breytt viðhorf og tiltekt allstaðar, á vinnustöðum, skólum, íþróttafélögum, kirkjunni. Í fjölskyldum og heimilum, því miður en undan þessu verki verður ekki vikist.
Við ættum öll að leggjast á eitt og koma með öllum tiltækum ráðum í veg fyrir að kynferðisofbeldi verði áfram sem falin eldur í samfélagi okkar.
Kynjagleraugun eru seld til að styrkja þá baráttu, t.d. ráðgjöf og hjálp út um landið, hjálp til þolenda og til að losa konur úr viðjum vændis. Allar frekar upplýsingar eru á www.kvennafri.is
Saman höfum við klifið fjöll og dali, framundan er óvegur, en ekkert í líkingu við þann veg sem gengin hefur veirð í átt að jöfnum rétti kynjanna á liðnum áratugum.
Stöndum saman stelpur og góða skemmtun þann 25. október næstkomandi.
Aðventa og jól í framandi landi
Árið 1976 fékk ég stórkostlegt tækifæri, mér bauðst ásamt rúmleg tuttugu öðrum ungmennum frá Íslandi að eiga ár í ókunnu landi, kynnast nýju fólki og eignast vini fyrir lífstíð. Minn staður var Nýja Sjáland.
Ég yfirgaf landið í byrjun ágúst og flaug út í heim. Mín beið eitt mesta ævintýri lífsins sem varð mjög þroskandi og veitti mér miklu meiri víðsýni en áður. Tími sem kemur upp í huga mér flesta daga sem mér eru gefnir.
Jól í sumarblíðu
Desember var mér erfiður mánuður, ég saknaði jólaundirbúningsins heima á Íslandi mikið. Ég fylltist kvíða og var með mikla heimþrá. Það var hásumar, allur gróður í blóma og sólbaðsveður. Flestir uppteknir af að skipulegga siglingar, fjölskylduferðir til sumarleyfisstaða um jólin eða jóladag á ströndinni í góðum félags skap. Engin íslensk jólalög í útvarpinu, engar jólakveðjur á Þorláksmessu. Allt jólaskrautið út úr kú við þessi birtu og verðurskilyrði. Jólatrén ljót og ég vissi hreinlega ekki hvort ég myndi lifa þetta af. Kannski yrði ég fyrsta manneskjan sem létist úr sorg á jólunum. Ég gat ekki ímyndað mér að nokkur manneskja hefði lent í öðru eins.
Allir voru mér samt góðir og þann 24. desember fór fjölskyldan með mér að kaupa tré sem mér fannst helst líkjast alvöru jólatré. Öll vitum við að tíminn hefur sinn gang, jólin runnu upp. Að vísu ekkert aðfagnadags kvöld en það var bara betra fannst mér þá. Yrði hvort eð er ómögulegt.
Jólamatur hjá afanum og ömmunni
Á jóladag var einmuna blíða, við vöknuðum, snæddum morgunverðin á náttfötunum úti á palli og tókum upp pakkanna. Undir hádegi fórum við í jólamat til afans og ömmunar í fjölskyldunni og þar voru margir saman komnir úr minni nýsjá lensku fjölskyldu. Þetta var yndislegur dagur, við borðuðum hefðbundinn breskan jólamat sem fólkið flutti með sér frá gamla landinu til nýlend urnar, maturinn var góður en kannski full þungur svona í mesta hitanum. Fólkið mitt var einstaklega góð fjölskylda, foreldrar mínir hringdu frá Íslandi og ég talaði við systkyni mín. Á þeim tíma þurfti að panta jólasímtal frá Íslandi til útlanda með tvegga til þriggja vikna fyrirvara og samtalið var fokdýrt. Ég átti yndisleg jól með góðu fólki, fékk gjafir að heiman og frá minni nýju fjölskyldu, gat sent gjafir heim og fékk pakka að heiman til að gefa nýjum vinum. Ég hafði fengið tilsögn í saumum hjá frænku í Aukland og gat skartað nýjum sumarkjól sem ég saumaði sjálf og gott ef ég saumaði ekki líka eitthvað af jólagjöfum. Eins sammannleg, óhjákvæmileg og yfirþyrm andi tilfinn ing sem kvíði er þá var kvíði minn fullkomlega ástæðulaus en eðlilegur eins og oft er.
Sumir kvíða jólunum
Nú eru líklega margir hér á landi af erlendum uppruna sem eru með heimþrá eða kvíða jólunum langt frá sínum frændgarði eða jólahefð um. Getum við boðið einhverjum þeirra að eiga jól með okkur eins og mörgum okkar hefur verið boðið annarstaðar í veröldinni? Eða er kannski bara best eins, og Íslending ur af erlendum uppruna benti nýlega á í viðtali, að hafa það frelsi sem fylg ir því að vera úlendingur á Íslandi, geta verið nákvæmlega eins og hver vill og sleppa við öll leiðinlegu boðin sem við þurfum að halda eða fara í? Líklega getum við boðið - en veitum þeim sem við bjóðum líka frelsi til að afþakka boðið.
“Á morgun segir sá lati…”
(Birt í Skessuhorni 18. janúar 2007 sem svar við pistils Gísla Einarssonar í sama blaði viku fyrr.)
Lífið er hreint fullt af tækifærum. Eitt slíkt kom upp í hendur mínar á miðvikudag í liðinni viku. Þannig er að ég kaupi hið ágæta héraðsfréttablað Skessuhorn sem oftast kemur út nefndan vikudag. Yfirleitt kíki ég yfir blaðið fljótlega eftir að það kemur, svo framarlega sem ég finni gleraugun mín. Rúsínuna í pylsuenda þessa blað er langoftast “Pistill Gísla.” Geymi ég mér þann hluta til kvölds og tek með mér í rúmið. Það er fátt betra en að sofna með bros á vör, því Gísli er húmoristi hin mesti og ekki síður góður penni.
Þennan umrædda miðvikudag var minn maður alveg glataður og mér varð ekki svefnsamt um nóttina. Þar talar Gísli um þann hóp öryrkja sem hann kallar kerfisfræðinga. Telur þá svíkja út bætur og segir orðrétt: “Þar á ég við þá sem í raun og veru eru fullfrískir, líkamlega allavega, en tekst með einhverjum hætti að verða sér út um viðeigandi vottorð sem duga sem bevís upp á bætur.” Við þetta hef ég margar athugasemdir. Hér eftir nota ég heitið öryrki og lífeyrisþegi í merkingunni: Fólk sem ekki getur unnið eða fær ekki vinnu sem það getur unnið og framfleitt sér af vegna veikinda sinna eða fötlunar, áður en til hefðbundins eftirlaunaaldurs kemur.
Stærsti einstaki hópur öryrkja er fólk með geðraskanir sem allmennt eru ekki taldar til líkamlegra sjúkdóma, þó um það séu stundum deildar meiningar. Annar stærsti hópur öryrkja er það vegna stoðkerfisvandamála t.d. gigtarsjúkdóma sem iðulega eru ósýnilegir sjúkdómar, þ.e. það sést ekki á manneskjunni að hún sé með sjúkdóm. Ég get ekki sætt mig við, þó Gísli kunni að vera að gera að gamni sínu, að þá geri hann það á kostnað fólks sem oft á mjög erfitt með að verja sig opinberlega og hefur í mörgum tilfellum upplifað mikla niðurlægingu vegna veikinda sinna og matferlis til örorkubóta.
Ég er auðvitað ekki að mæla því bót að fólk hafi rangt við hvorki í þessu né örðu. En sjálf dreg ég það í efa að sá hópur sem hefur rangt við í hópi öryrkja sé stærri en almennt gerist með manneskjur. Á máli kirkjunnar væri það ef til vill orðað eitthvað á þessa leið: Ég hef ekki trú á því að öryrkjar séu syndugri en aðrir menn.
Svört vinna er samfélagsmein sem mikilvægt er að uppræta eins og kostur er. Ég velti líka vöngum yfir þeim fyrirtækjum sem borga fólki svart fyrir fulla vinnu, eitthvað er ekki í lagi með bókhald og fjármál þeirra fyrirtækja ef satt reynist. Einnig ef fyrirtæki eða stofnanir borga fólki laun á annarra nafni, eins og Gísli nefnir í umræddum pisli. Af hverju hefur þá sá einstaklingur raunverulega framfærslu sem launin eru skrifuð á? Er sá sem launaseðillinn er skráður á að fá út úr þettu aukin lífeyrisréttindi og borga hærri skatta? Ég botna bara ekki í þessu. Er Gísli með aukavinnu hjá Skattransóknarstjóra og er þá ekki rétt að sú stofnun fari yfir málið? Er þetta ekki skjalafals? Spyr sá sem ekki veit.
Hitt veit ég að enginn fer til lengri tíma ver út úr svartri vinnu en sá sem hana vinnur. Atvinnurekandinn er að hafa af viðkomandi dýrmæt og stundum ómetanleg félagsleg réttindi, eins og veikindarétt, lífeyrisrétt, trygginabætur, stéttarfélagaðild o.s.frv. Þetta er þekkt um allan heim og mikið samfélagsmein m.a. í Bandaríkjunum. Ég skil heldur ekki hvernig þetta má vera í miklum mæli þar sem atvinnuþátttaka á Íslandi er með því mesta sem gerist í heiminum og vinnutími mjög langur. Öryrkjum hefur að sönnu fjölgað á undangengum árum hér á landi en eru hlutfallslega færri en á hinum Norðurlöndunum.
Á flestan hátt er ég samt glöð og þakklát að Gísli skrifaði þennan, að mínu mati vonda pistil, og rændi mig hluta af nætursvefninum um leið, því ég hef lengi haft það á verkefnaskrá minni að skrifa um málefni langveikra og fatlaðra en hummað það fram af mér kannski af einskærri leti.(Ég man reyndar eftir að hafa heyrt haft eftir geðlækni sem kenndi læknanemum að það mætti færa fyrir því nokkur rök að leti væri sjúkdómur, í það minnsta hafi leti sum þau sömu einkenni og þunglyndi þar sem vantar allan vilja til að lifa athafnasömu og skapandi lífi og fólk hefur verið rænt allri löngun til að huga að sjálfum sér og sínum í sumum tilfellum).
Geðraskanir af ýmsum toga eru þau veikindi sem hrekja fólk af vinnumarkaði í okkar heimshluta hvað mest. Þessir sjúkdómar eru lífshættulegir og valda ekki einungis þeim sem af þeim þjást hörmunum heldur líka fjölskyldu þeirra. Þessi sjúkdómaflokkur er því sérstaklega erfiður en reynslan hefur sýnt að fordómar draga úr möguleikum til að ná árangri í meðferð, en opin, upplýst og fordómalaus umræða og umhverfi hjálpa hinum þjáðu og þeim er næst þeim standa mest. Nauðsynlegt er að heilbrigt umhverfi haldist í hendur við fjölbreytta heilbrigðis- og félagsþjónustu í nærsamfélagi viðkomandi. Allra best er að þjónustan sé einstaklingsmiðuð, þ.e. að þjónustan sé veitt í samvinnu við viðkonandi einstakling, fjölskyldu eða hóp. Fagaðilar hafa þekkingu og reynslu á sínu sviði en hver og einn þekkir sjálfan sig á þann hátt að enginn annar er þar fremri. Þessi aðferð er tímafrek og krefjandi í upphafi en sparar mikinn tíma og fyrirhöfn síðar í ferlinu, auk þess sem hún byggir upp traust milli aðila ef vel er að staðið. Traustið er ein af grunnforsendum samstarfsins.
Ég hef verið öryrki í um áratug og af líkum haft miklu meiri tíma og betri aðstæður til að kynna mér þetta málefni en Gísli, sem mér virðist ef marka má afkösk hans í fjölmiðla- og skemmtanabransanum, vera störfum hlaðinn maður, með fullri virðingu fyrir afköstum dugnaðarforka eins og Gísla Einarssonar úr Lundareykjardal. Ég hef tekið þetta verkeni mitt alvarlega og reynt að kynna mér flestar hliðar þess og orðið margs vísari sem líklega er best að gera frekari skil síðar í annarri grein eða greinaflokki.
Hér er best að láta staðar numið þannig að ritstjóri Skessuhorns treysti sér til að birta greinarkornið. Ég vona líka að Gísla heilsist vel, hann fái ekki letikast og haldi áfram að færa mér skemmtilega pistla í rúmið á miðvikudagskvöldum og ég geti svifið inn í nóttina með bros á vör.
Jóhanna Leópoldsdóttir